Thông tin cá hồi và cuộc sống trong suối núi
Những điều về cá hồi hoang trên video khiến việc xem thêm phần thú vị.
10 điều cần biết trước khi xem
Cửa sổ Snell hình bầu dục sáng lấp lánh ở phía trên
Nhìn lên từ dưới nước, toàn bộ bầu trời như bị ép vào một hình nón rộng khoảng 97 độ. Bên ngoài, mặt nước phản chiếu như gương. Đốm sáng ở đầu khung hình là góc nhìn mà một con cá hồi có về thế giới phía trên: mọi chim, người câu cá và côn trùng rơi đều xuất hiện trong cửa sổ Snell.
Chúng hầu như luôn quay mặt về thượng nguồn
Cá hồi giữ mũi hướng dòng chảy để nước chảy qua nắp mang và thức ăn trôi theo dòng tới chúng. Nhìn các con cá trên camera, chúng sắp xếp như những chiếc cọc gió.
Những tảng đá là ghế bành tiết kiệm năng lượng của chúng
Khoảng nước chậm phía sau tảng đá cho phép cá hồi giữ vị trí với rất ít công sức, rồi lao vào ranh giới giữa dòng chảy xiết và dòng chảy êm để bắt thức ăn và lùi lại. Người câu cá gọi những chỗ này là vực nước túi.
Bữa trưa đến như trên băng chuyền
Hầu hết khẩu phần ăn của cá hồi suối núi là thức ăn trôi theo dòng: phù du, cánh lông và cánh úp non bị gạt ra và mang cùng dòng nước. Một cú quật nhanh sang một bên của cá trên camera thường là một cú ăn.
Các vân trên cá hồi trẻ là lớp ngụy trang
Cá hồi non mang những vân parr – các ký hiệu oval thẳng đứng màu tối. Trong ánh sáng le lói của suối, chúng làm mất đi hình dáng của cá. Hãy tìm những con cá nhỏ, có sọc, bám sát đáy.
Cá hồi vân mang sọc đua màu hồng
Cá hồi vân có dải màu hồng‑đỏ dọc bên, má hồng và các đốm đen kéo dài tới đuôi. Bản địa của chúng ở các dòng sông chảy ra Thái Bình Dương, đã được nhân giống ở những vùng nước lạnh trên khắp thế giới.
Cá hồi là loài cá biểu tượng của bang Utah
Cá hồi cắt cổ Bonneville đã trở thành loài cá biểu tượng của Utah vào năm 1997. Tìm vệt đỏ‑cam dưới hàm, đó là dấu hiệu của cá hồi cắt cổ.
Chúng cảm nhận bạn trước khi nhìn thấy bạn
Đường bên của cá hồi, vạch mờ chạy dọc hai bên, cảm nhận áp suất và rung động trong nước. Những bước chân nặng trên bờ có thể khiến cá trốn ẩn.
Thác nước là nguồn cung oxy của chúng
Cá hồi cần nước lạnh, giàu oxy. Nước trắng xoá xoáy ở đầu khung hình hòa không khí vào suối, vì thế cá thường tụ lại ngay phía dưới thác.
Không có mí mắt, mãi mãi
Cá hồi không thể nhắm mắt. Chúng đối phó với ánh sáng mạnh bằng cách di chuyển vào bóng râm và nước sâu hơn, vì vậy hoạt động trên camera thường tăng lên vào lúc bình minh, hoàng hôn và những ngày có mây.
Cá hồi qua các mùa
Mùa xuân
Lượng tuyết tan làm mực nước dâng lên và làm suối núi bỗng trở nên bùn mờ. Cá hồi vân và cá hồi cắt cổ đang sinh sản trong các hố sỏi nông; chúng ẩn sau tảng đá để tránh dòng chảy mạnh.
Mùa hè
Thời kỳ ăn uống cao điểm. Côn trùng nở mỗi ngày và cá hồi lao vào ranh giới giữa dòng chảy xiết và dòng chảy êm để bắt thức ăn trôi theo dòng nước. Hoạt động sôi nổi nhất vào lúc bình minh và hoàng hôn.
Mùa thu (hiện tại)
Nước đang mát và trong hơn. Cá hồi ăn mạnh để tích mỡ dự trữ cho mùa đông trước khi suối núi đóng băng. Bình minh và hoàng hôn là thời điểm tốt nhất.
Mùa đông
Nước lạnh: cá hồi đứng yên gần như không chuyển động trong nước chậm, sâu và kiếm ăn muỗi lắc trôi theo dòng nước vào thời gian ấm nhất trong ngày. Hãy chú ý những góc nghiêng nhỏ và ánh sáng lấp ló miệng.
Cá hồi vân hay cá hồi cắt cổ?
| Những gì cần chú ý | Cá hồi vân | Cá hồi cắt cổ |
|---|---|---|
| Dưới hàm | Màu trắng thuần hoặc nhạt. Không có vệt màu. | Vệt đỏ‑cam trong các nếp da dưới hàm dưới. Đây là dấu hiệu nhận diện, và là nguồn gốc của tên gọi. |
| Mặt bên của thân | Vạch màu hồng‑đỏ chạy từ mũi tới đuôi dọc giữa bên, với nắp mang hồng nhạt. | Thân màu vàng óng, xanh ô liu hoặc nâu vàng. Có thể ửng hồng hoặc đỏ, nhất là vào thời gian sinh sản, nhưng thường không có sọc rõ. |
| Đốm | Nhiều đốm đen nhỏ trải đều trên lưng và hai bên. | Ít đốm hơn, lớn hơn, tròn hơn, phân bố khá đều trên thân. |
| Đuôi | Đuôi phủ dày đốm đen nhỏ, thường xếp thành các hàng gọn gàng. | Cũng có đốm, nhưng ít hơn và to hơn. |
| Đầu vây | Các vây dưới thường có đầu trắng. | Thường không có đầu trắng. |
Hướng dẫn hành vi cá hồi
Vì sao cá hồi đứng yên trong dòng chảy
Một con cá hồi không di chuyển không phải đang nghỉ; nó đang làm việc tại chỗ kiếm ăn. Nó quay mặt hướng thượng lưu trong nước chậm, cần ít năng lượng, ngay cạnh ranh giới giữa dòng chảy xiết và dòng chảy êm, nơi thức ăn trôi theo dòng nước. Các chỗ kiếm ăn tốt được tranh giành, và những cá hồi to, mạnh nhất sẽ chiếm được vị trí tốt nhất.
Cách cá hồi ăn thức ăn trôi theo dòng nước
Hầu hết thức ăn không bao giờ lên mặt nước. Một con cá hồi đang chờ nhìn dòng chảy mang tới ấu trùng của phù du, cánh lông, cánh úp và muỗi lắc, rồi lướt ra để bắt một con và quay lại. Thức ăn trôi theo dòng nước đầy hạt, lá và đá sạn, vì vậy cá thường nhấp nhô, nuốt và ném ra. Đó là lý do camera ghi lại nhiều chuyển động ăn ngắn thay vì những cuộc rượt bắt dài.
Tại sao cá hồi bắn nhanh và truy đuổi
Khi một con cá hồi thường yên lặng đột nhiên bật tốc, có một điều gì đó đã xảy ra: truy đuổi cá khác ra khỏi chỗ kiếm ăn, bắt lấy thức ăn, hoặc chạy trốn nguy hiểm. Bóng trên đầu có thể là con diệc hoặc chim bói cá.
Cá hồi làm gì vào mùa đông
Cá hồi là loài máu lạnh, nên cơ thể chúng hòa nhập với nước. Khi nước lạnh đi, quá trình trao đổi chất và tiêu hoá chậm lại và chúng ăn ít hơn. Chúng rời dòng chảy xiết để tới các vị trí sâu, chậm và hoạt động mạnh nhất vào lúc trưa, thời điểm ấm nhất trong ngày.
Cá hồi trong nước bùn
Cá hồi chủ yếu săn bắt bằng thị lực. Khi mưa hoặc nước tan băng làm suối núi bầu sương, chúng không thể nhìn xa, vì vậy di chuyển sang vùng nước chậm gần bờ và đáy, dựa vào đường bên và khứu giác.
Sống trong suối núi
Chúng sống bao lâu?
Hầu hết cá hồi trong suối núi nhỏ sống khoảng 3‑6 năm, và chỉ có ít cá vượt qua 7 năm. Cá hồi cắt cổ Bonneville trong suối thường trưởng thành ở tuổi 2 (đực) hoặc 3 (cái) và sinh sản mỗi mùa xuân sau đó. Tuổi cá có thể đọc như vòng cây: mỗi mùa đông phát triển chậm để lại một vòng tròn chặt trên vảy cá.
Tại sao cá hồi trong suối lại nhỏ?
Cá hồi luôn tiếp tục lớn suốt đời, nhưng tốc độ tăng trưởng chỉ phụ thuộc vào suối. Ở suối núi lạnh, cá trưởng thành thường dài khoảng 20‑30 cm. Cùng loài trong hồ lớn hoặc bể chứa có thể vượt quá 51 cm. Sự khác biệt nằm ở ngân sách của suối: nước lạnh, mùa sinh trưởng ngắn và nguồn côn trùng trôi theo dòng nước có hạn.
Điều gì ngăn cản chúng
Có bốn yếu tố quyết định kích thước của cá hồi. Nhiệt độ: chúng phát triển nhanh nhất ở nước khoảng 10‑15 °C, trong khi suối núi hầu hết thời gian lại lạnh hơn. Thức ăn: các suối nhỏ chỉ mang theo những côn trùng bé nhỏ, và cá phải thu nhận nhiều calo hơn mức tiêu hao khi đấu tranh chống lại dòng chảy. Không gian: những chỗ kiếm ăn sau đá tốt nhất rất hạn chế, vì vậy cá lớn hơn sẽ đuổi cá nhỏ ra. Mùa đông: những tháng nước gần đá băng khiến sự tăng trưởng gần như dừng lại.
Giun hút máu: bữa steak của cá hồi
Giun hút máu cũng sinh sống trong suối, chủ yếu ở phần nước chậm, mềm mại dọc bờ và trong vực nước dưới chân thác, ẩn mình dưới đá và trong rác thải. Hầu hết giun hút máu nước ngọt không cắn người; nhiều con săn các côn trùng nhỏ và ốc, hoặc ăn vụn. Khi một con thả lỏng và bơi, nó tạo ra những gợn sóng nhẹ nhàng, uốn lượn trong nước, và cá hồi không thể cưỡng lại chuyển động ấy. Giun hút máu là một bữa ăn lớn, mềm, giàu protein, cung cấp năng lượng nhiều hơn rất nhiều so với hàng chục nymph bé nhỏ, nên ngay cả một cá hồi thận trọng cũng sẽ lao tới bắt lấy. Chúng hoạt động mạnh nhất vào lúc bình minh, hoàng hôn và ban đêm, vì vậy camera trở nên bận rộn hơn khi ánh sáng yếu.
Sâu trong nước
Sâu bẹp nước, họ hàng của giun đất, sinh sống trong bùn và sỏi của đáy suối núi, và khi mực nước dâng cao chúng bị cuốn trôi vào thức ăn trôi theo dòng nước, nơi cá hồi nhặt lên. Những “giun máu” đỏ rực mà người câu cá nhắc đến không hề là giun: chúng là ấu trùng muỗi lắc, nhuộm màu đỏ bởi cùng một loại hemoglobin mang oxy trong máu, giúp chúng thở trong bùn ít oxy. Cả hai đều là phần lớn chế độ ăn của cá hồi, và cả hai thường xuất hiện nhiều nhất sau mưa, khi dòng chảy khuấy động đáy sông.
Cách cá hồi trở nên to lớn
Sự phát triển bắt nguồn từ việc chiếm được vị trí tốt hơn. Khi cá hồi lớn lên, nó có thể giữ ranh giới giữa dòng chảy xiết và dòng chảy êm nhanh hơn, nơi có nhiều thức ăn trôi qua hơn, và bảo vệ khu vực đó. Cá hồi lớn hơn còn chuyển sang ăn mồi lớn hơn: cánh úp, tôm càng, cá chạch và thậm chí cá nhỏ hơn. Bước nhảy năng lượng này chính là lý do một con cá khoảng 25 cm có thể trở thành con cá khoảng 41 cm.
Khi nào vân parr của cá trẻ biến mất?
Cá hồi trẻ mang những dấu oval dọc màu đen gọi là vân parr. Chúng thường mờ dần trong một tới hai năm đầu, khi cá đạt khoảng 13‑18 cm và rời khỏi các khu vực nông ven bờ, chuyển sang vùng nước sâu hơn. Ở những suối núi nhỏ, râm mát, một số cá trưởng thành vẫn giữ vân parr mờ suốt đời. Những đốm đen là dạng khác: chúng tồn tại mãi và càng rõ ràng hơn theo tuổi.
Từ trứng tới ấu trùng
Cá hồi vân và cá hồi cắt cổ đẻ trứng vào mùa xuân và đầu hè khi tan băng làm suối núi dịu lại; cá hồi cắt cổ ở Utah đẻ vào khoảng tháng 5‑6. Con cái quét sạch đá sỏi để tạo tổ đẻ trứng. Trứng nở sau vài tuần, và các cá ấu rất nhỏ ẩn mình trong đá sỏi, sống bằng túi chất nhầy cho đến khi trở thành cá con vào giữa‑cuối hè. Hầu hết chúng không sống tới sinh nhật đầu tiên.
Sống sót qua mùa đông lạnh giá
Cá hồi là loài máu lạnh, nên khi suối núi lạnh đi, chuyển hoá của chúng chậm lại và cần rất ít thức ăn. Các cá nhỏ im lặng đầu tiên, ở khoảng 4‑7 °C; cá lớn hơn hoạt động lâu hơn chút. Vào cuối thu chúng rời khỏi các điểm kiếm ăn mùa hè, chuyển vào các vực nước sâu, êm và các khe đá, rồi hầu như không di chuyển cho tới mùa xuân.
Băng: bạn và kẻ thù
Lớp băng trên mặt nước thực tế hữu ích: nước vẫn chảy dưới đó và lớp băng che giấu cá khỏi các con diệc và các loài săn mồi khác. Nguy hiểm là băng neo, lớp bùn đá lạnh đóng băng trên đáy suối vào những đêm lạnh nhất và lấp đầy các khoảng không gian giữa các tảng đá nơi cá hồi trẻ ẩn náu. Nước ngầm chảy lên, ấm hơn vài độ, là cứu cánh mùa đông, và cá tụ tập vào đó.
Thực đơn dưới lớp băng là gì?
Mùa đông là thời gian ăn kiêng, không phải nhịn ăn. Các loài côn trùng trong suối núi không biến mất: muỗi lắc ở dạng ấu trùng và nhộng, ấu thối cá hồi nhỏ và ấu thối cá hồi vân, cùng với ấu thối cánh lông vẫn sinh sống giữa các tảng đá và vẫn bị cuốn trôi vào dòng chảy, vì vậy một luồng thức ăn chậm chạp trôi dưới lớp băng suốt cả mùa đông. Muỗi lắc thậm chí còn nở vào những ngày đông ấm áp, và những con cánh úp mùa đông nhỏ bé bò ra trên tuyết. Ở nơi chúng sinh sống, tôm nước ngọt bé nhỏ và cá chạch là bữa ăn phong phú hơn. Cá hồi ăn chỉ một phần rất nhỏ so với lượng ăn vào mùa hè và ngừng tăng trưởng, nhưng cơ thể chậm lại cần rất ít năng lượng nên chúng có thể chịu đói nhiều ngày, sống một phần nhờ mỡ dự trữ từ mùa thu.
Cách chúng ăn vào mùa đông
Cá hồi lạnh không đuổi theo. Thay vì lao vào ranh giới giữa dòng chảy xiết và dòng chảy êm, chúng giữ vị trí trong vùng nước chậm, sâu và chỉ lấy những gì trôi qua trong vòng vài centimet quanh mũi. Thời gian ăn tăng lên vào những giờ ấm nhất trong ngày, khi nước lên hơn một hoặc hai độ C và muỗi lắc bắt đầu hoạt động. Trên camera, cá hồi mùa đông hầu như đứng yên; hãy chú ý một góc nghiêng nhẹ sang một bên hoặc một tia sáng trắng khi miệng mở ra. Đó là một bữa ăn.
Lũ lụt mùa xuân
Sự tan chảy của tuyết biến một suối núi yên bình thành dòng suối cuồng lồ trong vài tuần. Cá hồi vượt qua nó bằng cách ẩn mình sau những tảng đá lớn và trong vùng nước lặng dọc các bờ, nơi dòng chảy hầu như không di chuyển. Dòng lũ cũng rửa sạch bùn khỏi các hạt sỏi, giữ cho chúng sạch sẽ cho việc xây tổ đẻ trứng.
Khi suối núi chuyển thành sữa sô cô la
Mưa to hoặc tan tuyết nhanh có thể làm nước trong suối chuyển sang màu nâu sẫm chỉ trong một giờ. Cá hồi không rời đi; chúng lún sâu xuống đáy. Chúng trượt ra khỏi dòng chảy chính vào vùng nước êm ở rìa, sau những tảng đá, dưới bờ lún và vào các khe bên, nơi dòng nước nhẹ nhàng và ít bùn treo trong. Nếu camera đột nhiên trông như sữa socola, cá hồi hầu như chắc chắn vẫn còn ở đó, chỉ cách vài mét, chờ đợi cho nước trong lại.
Cách chúng tìm thức ăn trong nước đục
Khi không thể nhìn rõ, cá hồi chuyển sang dùng các giác quan khác. Đường bên dọc mỗi bên cảm nhận rung động của con mồi di chuyển, và khứu giác nhạy bén phát hiện thức ăn trong nước. Nước đục dâng lên còn mang theo một bữa tiệc: giun rút ra từ bờ và côn trùng từ bờ đất bị cuốn vào suối. Nhiều cá hồi ăn mạnh mẽ dọc các bờ khi nước dâng, vì vậy những người câu cá thích những giờ đầu tiên của ngày "câu cá trong nước bùn".
Chi phí ẩn của bùn
Cá hồi trưởng thành thường chịu được một cơn lũ bùn mà ít bị tổn thương, nhưng bùn mịn gây khó khăn cho chúng theo hai cách. Bụi rải nặng làm kích ứng và tắc nghẽn nắp mang, khiến cá phải thở khó hơn. Tệ hơn, khi bùn lắng xuống, nó lấp đầy các khe hở trong đá sỏi nơi trứng cá hồi ấp, cắt cản oxy tới trứng. Một cơn lũ bùn lớn vào mùa xuân, ngay sau khi cá hồi sinh trứng, có thể tiêu diệt phần lớn cá con năm đó.
Lũ lụt sau cháy rừng
Mưa trên những vết cháy mới là loại nước bùn nguy hiểm nhất ở phía Tây. Khi không có thực vật giữ đất, một cơn bão mùa hè có thể đưa tro, bùn và cát trôi vào suối núi, làm giảm oxy và nghẹt nắp mang. Những sự kiện này có thể giết cá hồi trong hàng dặm. Suối núi sẽ hồi phục: khi dốc đất lành lại, cá hồi tái xâm chiếm từ các nhánh và các đoạn không bị ảnh hưởng ngược lên và xuôi xuống, thường trong vòng vài năm.
Sau cơn bão
Hầu hết các suối núi trong sạch trong vòng một ngày hoặc vài ngày sau khi mưa dừng, và lũ lụt mang lại một số lợi ích khi chảy xuống: nó rửa sạch bùn mịn khỏi sỏi và sắp xếp lại các tảng đá thành những khoang và vực nước mới. Những cá hồi trẻ hơn dễ bị cuốn xuôi dòng, và chúng sẽ trở lại ngược dòng trong những tuần tiếp theo.
Nhiệt độ mùa hè
Nước ấm chứa ít oxy hơn, và cá hồi trở nên căng thẳng khi nhiệt độ nước lên tới khoảng 21°C. Vào mùa hè chúng chuyển sang bóng râm, suối nguồn và dòng nước nhanh, bọt nước dưới thác như nơi này, nơi nước xoáy giữ oxy ở mức cao.
Những ai đang săn chúng
Diệc, chim bói cá, chim ưng nước, chồn và rái cá đều ăn cá hồi, và cá hồi lớn ăn cá hồi nhỏ hơn. Đó là lý do các con cá trên cam luôn ở gần nơi có đá che và nhanh chóng lùi lệch khi có bóng đen bất ngờ trên đầu.